در سركه جوش كرده و سفوف به زور و مقلياثا دهند و اشربهء مبرده و آب فواكه باردهء قابضه بنوشانند و شيره خرفه و لعاب بهدانه نفع دارد . و صاحب كامل گويد كه اگر سحج عارض شود شير و سفوف الطين دهند . و اگر سحج نباشد سفيدهء بيضه و لعاب بهدانه كه در آن صمغ عربى حل كرده باشند بدهند و روغن بادام يا روغن كنجد و شورباى چرب بنوشانند حب السلاطين يعنى جمال‌گوته از خوردن او اسهال بسيار و كرب عظيم و لهيب و حرقت شديد عارض شود . علاج : از شير و روغن زرد قى كنند بعد از آن دوغ و اشياى باردهء قابضه مثل شيره تخم خرفه و لعاب اسپغول و صمغ عربى و كتيرا و نشاسته و فالوده بدهند و خوردن نارنگى و آب ليمو و انار ترش هم مفيد است و به قول شيخ كسر حدت او بنوشيدن شير و مسكه متواتر نمايند و منع اسهال مشغول گردند و گاهى مضرت و منع اسهال او را ترياق كفايت باشد . و گويند كه رب سيب و بهى دادن و به آب سرد غسل كردن و بر سر ريختن و روغن‌ها و مغزها خوردن سودمند است كندش و خربق سفيد و عرطنيثا و قثاء الحمار و غاريقون سياه و تربد زرد و سياه كندش غثيان بسيار آرد و گاهى خنق نمايد و همچنين خربق سفيد و عرطنيثا و گاهى تحريك اسهال كنند و خفقان و درد شكم و حرقت بول آرند و همه مؤدى بغشى و سقوط قوت و عرق سرد و تشنج گردند و خربق سفيد و غاريقون سياه در تاثير بسيار مشابه‌اند . علاج : در جمله مبادرت بقى نمايند بنوشيدن آب نيم‌گرم بسيار به روغن كنجد و حقنهء قويه مثل شحم حنظل كنند بعده معلاجهء خنق او نمايند بدان چه در علاج فطر بيابد . و چون تشنج عارض شود شير و روغن گاو بسيار نوشند و مفاصل او به قيروطيات لينه نمايند و لزوم آبزن معتدل كنند و به علاج تشنج يابس علاج نمايند دور تربد زرد يا سياه به ادخال آب شبت در قى و كثرت شرب شير و روغن زرد يا روغن بادام بر برف سرد كرده نيز امر فرموده‌اند خربق سياه از خوردن او اسهال شديد بسيار و خنق و خفقان و حرقت زبان و آروغ بسيار و نفخ عارض شود بعده تشنج و ارتعاش و بلاكت رو نمايد . علاج : كسر حدت او بنوشيدن شير در روغن گاو كنند و مبادرت بقى نمايند و پنير تازه و مسكه و روغن گاو تازه و شورباهاى چرب خورانند بعده علاج اسهال بربوب قابضه و اقراص حابسه كنند . و چون اسهال افراط نمايد در آب سرد نشانند . و اگر تشنج حادث شود علاج آن نمايند . و شيخ مىفرمايد كه بعد كسر قوت او افسنتين به شراب خورانند و يا بگيرند زيره و انيسون و جندبيدستر و سنبل مساوى و قريب دو درم به شراب بدهند و بر نفخ خرقه گرم كرده و كمادات مفشيه نهند بعده پنير تازه به عسل و روغن و شوربا و شراب شيرين و شراب ممزوج به آب بسيار دهند شراب صرف بر نهار اكثر از آن خناق و خفقان و اوجاع مفاصل و التهاب و صداع و حرقت در معده و اختلاط عقل و گاه تشنج و اسهال دموى عارض شود و خصوصاً بعد رياضت و تعب و خصوصاً اگر شراب غليظ شيرين باشد . علاج : تا ممكن باشد قى بمقيئات كنند كه آن بهترين علاج است و فصد و مسهل استعمال نمايند اگر واجب بود بعد از آن تبديل مزاج به آب سرد يا آب دوغ ترش بر برف سرد كرده يا شربت غوره بر برف سرد كرده و آب فواكه و قرص كافور نمايند و گاهى از كثرت شرب شراب بيهوشى و غشى و غثيان عارض مىشود و در اين صورت بعد قى اشربهء حامضه و ربوب بارده و سكنجبين و لعاب اسپغول دهند و موى سر از موضع تارك تراشيده آب سرد بسيار بر آن موضع ريزند و خرقه به صندل و گلاب و كافور تر كرده سرد نموده بر سر گذارند و اضمدهء بارده مثل صندل و تخم كاهو بر سينه ضماد كنند و گلاب سرد كرده بر رو زنند تا به هوش آيد پس شربت ليمو و شربت انار ترش در گلاب و عرق بيدمشك و عرق صندل حل كرده بر يخ سرد ساخته بدهند كه مجرب است و ديگر اشربهء ترش و افشرهاى ترش نافع و بوئيدن عطريات و خوردن نمك سياه مفيد و از مجربات صاحب داراشكوهى اين است كه نمك را در آب گرم حل كرده بر پشت ناخنهاى دست و پا طلا كردن و در ناف نيز ماليدن فوراً به هوش مىآرد و در حالت صعوبت احوال قدرى ترياق فاروق به آب حل كرده بايد داد تنباكو هرگاه از كشيدن تنباكو و گرفتن ناس و خوردن تنباكو غشى و غثيان عارض شود شير نوشانند در روغن كدو در بينى چكانند . انتباه : [ معالجات سموم نباتيه بارده ] تا اينجا علاجات ادويهء سميهء نباتيهء حاره مسطور شد الحال معالجات سموم نباتيه بارده بقلم مىآيد افيون خوردن او سبات و گرفتگى زبان و خدر دست و پا و سردى و تيرگى آن و دوار غور چشم و تاريكى آن و ثقل بدن و خارش آن و زردى لب و چهره و فواق و نفخ شكم و تنگى نفس آرد و بوى او از دهن آيد بعده مودى بكزاز خانق و عرق سرد بارد و موت گردد و اكثر اين علامات وقتى عارض شود كه مقدار افيون متناول اندك باشد . و اگر بسيار بود فى الفور سبات مفرط كه متصل بموت بود واجب كند و به قدر دو درم از آن كشنده است . علاج : به آب شبت و ترب و عسل و نمك هندى قى كنانند پس شير و روغن گاو خوردن دهند و آبى كه فلوس مس در آن جوشانيده مگسها را در آن انداخته باشند قى به سهولت مىآرد و همچنين زنگار يك سرخ